Przejdź do treści głównej

Jak sąd rejestrowy nadzoruje NGO

Siedziba Krajowego Rejestru Sądowego.. Fot. Tomasz Kaczor, ngo.pl
Z sądem rejestrowym większość organizacji pozarządowych styka się na samym początku działalności - przy zakładaniu fundacji czy stowarzyszenia. Jesteśmy też zobligowani informować KRS o różnych zmianach (np. w statucie), a niektórzy z nas (organizacje-przedsiębiorcy) składają tu sprawozdania. Sprawdź co jeszcze podlega i co wynika z nadzoru sądu nad organizacjami?

Konstytucja RP w art. 12 gwarantuje obywatelom wolność zrzeszania się, tj. tworzenia i działania m.in. stowarzyszeń, ruchów obywatelskich, innych dobrowolnych zrzeszeń oraz fundacji. Nie jest to jednak prawo bezwzględne – zgodnie bowiem z art. 58 ust. 2 i 3 Konstytucji, zakazane są zrzeszenia, których cel lub działalność są sprzeczne z Konstytucją lub ustawą. O odmowie rejestracji lub zakazie działania takiego zrzeszenia orzeka sąd. 

Zgodnie z Konstytucją, przepisy rangi ustawowej określają:

  • rodzaje zrzeszeń podlegających sądowej rejestracji,
  • tryb tej rejestracji,
  • formy nadzoru nad tymi zrzeszeniami.  

Ustawy regulujące działalność organizacji pozarządowych (Prawo o stowarzyszeniach, ustawa o fundacjach, ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie) przewidują szereg uprawnień nadzorczych przysługujących zarówno organom administracji publicznej (przede wszystkim ministrom i starostom powiatów), jak i sądom, w szczególności sądom rejestrowym. Należy podkreślić, iż udział sądu w nadzorze ma zagwarantować, że badanie działalności NGO nie będzie odbywało się arbitralnie, lecz w oparciu o przewidziane w prawie przesłanki, rozpatrywane w danym stanie faktycznym w sposób bezstronny przez niezawisły sąd. 

Nadzór nad nowo powstającą organizacją 

Nadzór nad organizacją pozarządową odbywa się przede wszystkim w postępowaniu wszczętym wnioskiem o wpis podmiotu do Krajowego Rejestru Sądowego. W przypadku większości organizacji pozarządowych będzie to rejestr stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej. 

Na tym etapie sąd rejestrowy bada, czy dołączone do wniosku dokumenty są zgodne pod względem formy i treści z przepisami prawa, a także czy podlegające ujawnieniu w KRS dane osobowe członków organów podmiotu są prawdziwe. Sąd rejestrowy bada też, czy inne zgłoszone dane są zgodne z rzeczywistym stanem, jeżeli ma w tym względzie uzasadnione wątpliwości. W przypadku, gdy sąd stwierdzi wystąpienie uchybień (np. statut organizacji nie spełnia wymogów określonych w przepisach), wówczas najczęściej wzywa wnioskodawcę do usunięcia braków pod rygorem odmowy wpisu.


Zgodność danych zarejestrowanych NGO ze stanem faktycznym (rejestracja zmian)

Jeżeli chodzi o podmioty już istniejące, to w odniesieniu do nich celem nadzoru sprawowanego przez sąd rejestrowy jest zapewnienie, aby dane ujawnione w rejestrze były zgodne ze stanem faktycznym – np. jeżeli chodzi o adres siedziby podmiotu lub dane członków organów organizacji. Zasadą jest, że podmioty same są zobowiązane do złożenia wniosku o zmianę danych w KRS. Zazwyczaj mają 7 dni na zgłoszenie zmiany danych podlegających wpisowi do rejestru, licząc od dnia powstania zmiany. 


Sąd rejestrowy może wszcząć tzw. postępowanie przymuszające. Na czym ono polega? W przypadku stwierdzenia, że wniosek o wpis do KRS lub dokumenty, których złożenie jest obowiązkowe, nie zostały złożone pomimo upływu terminu, sąd rejestrowy wzywa obowiązanych do ich złożenia, wyznaczając dodatkowy 7-dniowy termin, pod rygorem zastosowania grzywny (może ona jednorazowo wynieść do 10 tys. zł, a nawet więcej, jeśli dwukrotne wymierzenie grzywny nie przyniosło skutku). 

W szczególnych przypadkach uzasadnionych bezpieczeństwem obrotu, sąd rejestrowy może z urzędu dokonać wykreślenia danych niezgodnych z rzeczywistym stanem rzeczy lub wpisu danych odpowiadających rzeczywistemu stanowi rzeczy, jeżeli dokumenty stanowiące podstawę wpisu lub wykreślenia znajdują się w aktach rejestrowych, a dane te są istotne. Stanowi to zatem wyjątek od reguły, iż wpis następuje na wniosek samej organizacji.

Rozwiązanie organizacji pozarządowej 

W skrajnych przypadkach, gdy odstąpiono od postępowania przymuszającego (opisanego wyżej) lub je umorzono (z uwagi na fakt, iż z akt rejestrowych sądu wynika, że takie postępowanie byłoby nieskuteczne), sąd rejestrowy może wszcząć postępowanie o rozwiązanie podmiotu wpisanego do KRS bez przeprowadzania postępowania likwidacyjnego

Sąd rejestrowy bada, czy podmiot ten posiada majątek i czy faktycznie prowadzi działalność. Badanie polega na tym, że sąd rejestrowy zawiadamia organizację o wszczęciu postępowania, wzywając ją do wykazania, że faktycznie prowadzi działalność i że posiada majątek. W przypadku ustalenia, że podmiot ten nie posiada majątku i faktycznie nie prowadzi działalności, sąd rejestrowy orzeka o rozwiązaniu podmiotu i zarządza jego wykreślenie z Rejestru. Przepisy mają więc na celu usunięcie z obiegu prawnego „martwych” podmiotów.

zobacz w poradnik.ngo.pl: ZAKOŃCZENIE DZIAŁALNOŚCI


Ustanowienie kuratora dla organizacji pozarządowej

Poza sankcją w postaci wykreślenia organizacji, sąd może ustanowić kuratora dla podmiotu niewykonującego obowiązków rejestracyjnych. Zadaniem kuratora w takiej sytuacji jest niezwłoczne przeprowadzenie czynności wymaganych do wyboru lub powołania władz organizacji. Jeśli okaże się to bezskuteczne w terminie 3 miesięcy od dnia ustanowienia kuratora, albo gdy wybrane władze nie wykonują obowiązków rejestracyjnych, kurator może podjęć działania zmierzające do likwidacji takiego podmiotu.

Możliwa grzywna za niepodawanie danych w korespondencji NGO

Warto także wspomnieć, iż podmioty wpisane do KRS mają obowiązek podawania w swoich oświadczeniach pisemnych kierowanych do oznaczonych osób lub organów, następujących danych: firmy lub nazwy, oznaczenia formy prawnej wykonywanej działalności, siedzibę i adres, NIP oraz oznaczenie sądu rejestrowego, w którym przechowywane są akta rejestrowe podmiotu oraz numer podmiotu w Rejestrze.

Sąd rejestrowy, jeżeli stwierdzi niedopełnienie tego obowiązku, może nałożyć grzywnę na osoby odpowiedzialne za niewykonanie tego obowiązku. Grzywna nie może być wyższa niż 5 tys. zł.

Nadzór nad stowarzyszeniami 

Ustawa - Prawo o stowarzyszeniach uszczegóławia (w stosunku do przepisów ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym) procedurę rejestracji organizacji w odniesieniu do stowarzyszeń, a więc na etapie przed formalnym powstaniem stowarzyszenia. 

Jeżeli chodzi o nadzór nad stowarzyszeniami wpisanymi już do KRS, to czynności nadzorcze inicjuje organ nadzoru (tj. w odniesieniu do większości stowarzyszeń – starosta powiatu). W razie naruszania przez stowarzyszenie przepisów prawa lub postanowień statutu stowarzyszenia, organ nadzoru może wystąpić do sądu rejestrowego z wnioskiem o udzielenie władzom stowarzyszenia upomnienia, uchylenie niezgodnej z prawem lub statutem uchwały stowarzyszenia lub nawet o rozwiązanie stowarzyszenia, jeżeli jego działalność wykazuje rażące lub uporczywe naruszanie prawa albo postanowień statutu i nie ma warunków do przywrócenia działalności zgodnej z prawem lub statutem (z takimi wnioskami może do sądu rejestrowego wystąpić także prokurator).

Sąd rozpoznając wniosek o rozwiązanie stowarzyszenia może na wniosek lub z własnej inicjatywy wydać zarządzenie tymczasowe o zawieszeniu w czynnościach zarządu stowarzyszenia, wyznaczając przedstawiciela do prowadzenia bieżących spraw stowarzyszenia. Sąd powinien także wydać postanowienie o rozwiązaniu stowarzyszenia na wniosek organu nadzorującego, w przypadku gdy:

  • liczba członków stowarzyszenia jest mniejsza niż liczba członków wymaganych do jego założenia, lub
  • stowarzyszenie nie posiada przewidzianych w ustawie władz i nie ma warunków do ich wyłonienia w okresie nie dłuższym niż 12 miesięcy.

Jeżeli stowarzyszenie nie posiada zarządu zdolnego do działań prawnych, sąd, na wniosek organu nadzorującego lub z własnej inicjatywy, ustanawia dla niego kuratora. Kurator jest obowiązany do zwołania (co do zasady w okresie nie dłuższym niż 6 miesięcy) walnego zebrania członków (zebrania delegatów) stowarzyszenia w celu wyboru zarządu. Do czasu wyboru zarządu, kurator reprezentuje stowarzyszenie w sprawach majątkowych wymagających bieżącego załatwienia.

Fundacje – nadzór wydziałów cywilnych

Inne rozwiązania – jeżeli chodzi o właściwość sądów – przewiduje ustawa o fundacjach. Kompetencje nadzorcze – jak wynika z orzecznictwa – są realizowane przez wydziały cywilne, a nie wydziały rejestrowe sądów rejonowych. 

Do kompetencji sądów cywilnych należą m.in. rozpatrywanie wniosku właściwego ministra lub starosty w sprawie orzeczenia o zgodności działania fundacji z przepisami prawa i statutem oraz z celem, w jakim fundacja została ustanowiona, czy o uchylenie uchwały zarządu. 

Uprawnienia nadzorcze sądu rejestrowego określone w ustawie o fundacjach sprowadzają się zatem do badania (w postępowaniu o dokonanie wpisu do KRS) czy czynności prawne stanowiące podstawę wpisu zostały podjęte przez uprawnioną osobę lub organ i czy są ważne (w szczególności będzie tutaj chodziło o badanie formy, sposobu przyjęcia i treści statutu).

Nadzór na organizacjami pożytku publicznego

Pewne formy nadzoru realizowanego przez sąd rejestrowy przewiduje także ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. To właśnie sąd rejestrowy bada, czy podmiot ubiegający się o przyznanie statusu organizacji pożytku publicznego spełnia wymogi przewidziane w ustawie (a więc np. czy posiada odpowiednie postanowienia statutowe, a także czy wykonywała przez co najmniej 2 lat działalność pożytku publicznego). 

Jeżeli natomiast wykonywana przez ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego (od listopada 2017 r. – przez Przewodniczącego Komitetu ds. Pożytku Publicznego) kontrola wykaże, że podmiot posiadający status organizacji pożytku publicznego dopuścił się rażącego naruszenia prawa, lub też jeśli uchybienia określone w wystąpieniu pokontrolnym nie zostaną zrealizowane, wówczas minister (od listopada 2017 r. – Dyrektor Narodowego Instytutu Wolności) może wystąpić do sądu rejestrowego z wnioskiem o wykreślenie informacji o posiadaniu przez dany podmiot statusu organizacji pożytku publicznego.

 


Jak przestrzegać prawa w NGO, jakie przepisy są ważne dla NGO – dowiesz się w serwisie poradnik.ngo.pl.


Poznaj ofertę SCWO: warszawa.ngo.pl/scwo



Źródło: inf. własna (poradnik.ngo.pl)
Uwaga! Przedruk, kopiowanie, skracanie, wykorzystanie tekstów (lub ich fragmentów) publikowanych w portalu www.ngo.pl w innych mediach lub w innych serwisach internetowych wymaga zgody Redakcji portalu!
Wyraź opinię 3 0

Skomentuj

KOMENTARZE

Nie ma żadnych komentarzy

Redakcja www.ngo.pl nie ponosi odpowiedzialności za treść komentarzy

  • kontrola
  • KRS
  • organizacje pozarządowe
  • prawo