Przejdź do treści głównej

Inicjatywa lokalna

Najważniejsze informacje na temat inicjatywy lokalnej realizowanej w samorządach. Co musi zrobić samorząd, aby mieszkańcy mogli skorzystać z inicjatywy lokalnej? Czy zapisy dotyczące inicjatywy lokalnej muszą się znaleźć w programie współpracy? Czy samorząd przekazuje pieniądze na inicjatywę lokalną?

Czy inicjatywy lokalne muszą się znaleźć w programie współpracy?

Trudno odpowiedzieć jednoznacznie na tak zadane pytanie. Z jednej strony umowy o wykonanie inicjatywy lokalnej są w Ustawie o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie wymieniane jako jedna z form współpracy z organizacjami pozarządowymi. Przyjmując, że jest to forma równoprawna ze zlecaniem zadań, tworzeniem wspólnych zespołów czy konsultowaniem projektów aktów normatywnych z organizacjami pozarządowymi – należałoby ująć inicjatywy lokalne w programie współpracy. Z drugiej strony, czytając zamieszczoną w ustawie definicję inicjatywy lokalnej, mówiącą, że jest to forma współpracy jednostek samorządu terytorialnego z ich mieszkańcami, widać jedną zasadniczą różnicę. Wszystkie inne formy współpracy to współpraca z jednej  strony organów administracji publicznej, z drugiej – organizacji pozarządowych oraz podmiotó wymienionych w art. 3 ust 3 ustawy. A więc jest to partnerstwo osób prawnych – po stronie sektora pozarządowego występują stowarzyszenia, fundacje, organizacje kościelne, spółdzielnie socjalne, spółki nie działające dla zysku. W przypadku inicjatywy lokalnej z jednej strony mamy do czynienia z jednostką samorządu terytorialnego – jej organami – stanowiącym (ustalającym zasady) i wykonawczym podejmującym decyzje w sprawie składanych wniosków. Z drugiej strony są mieszkańcy, a więc dla odmiany – osoby fizyczne, którzy postulują realizację przedsięwzięć i deklarują swój współudział. Nawet, gdy w inicjatywie lokalnej występuje organizacja, to tylko jako pośrednik pomiędzy samorządem a mieszkańcami. Ta różnica sprawia, że decyzja o tym, czy kwestia inicjatywy lokalnej ma się znaleźć programie współpracy nie jest oczywista. Zwłaszcza, że ustawa, określając obowiązkowe elementy tego dokumentu nie wskazuje kwestii związanych z inicjatywami lokalnymi.
Decyzję co do odpowiedzi na zadane pytanie należy pozostawić władzom lokalnym i w różnych gminach może być przyjmowana różna filozofia. Ważne jest jednak, by po podjęciu decyzji zachowywać się konsekwentnie.
Jeśli kwestia inicjatywy lokalnej znajdzie się w programie współpracy, to należy w nim również uwzględnić stosowne środki finansowe, które będą po stronie samorządu przeznaczane na ten cel. Konieczne jest w takim przypadku określenie w programie współpracy, jakie są priorytetowe zadanie publiczne i zakres przedmiotowy współpracy, co oznacza, że celowe staje się uwzględnienie w programie całości zagadnień związanych z inicjatywą lokalną, a więc także trybu i szczegółowych kryteriów oceny wniosków o realizację zadania publicznego w ramach inicjatywy lokalnej.
W przypadku, gdy decyzja będzie przeciwna – inicjatywy lokalne nie znajdą się w programie współpracy - kwestia dotycząca trybu i kryteriów winna być uregulowana odrębną uchwałą, zaś środki na wkład samorządowy, zarezerwowane tylko w budżecie.
Bez względu na to, jaka forma zostanie przyjęta w danej jednostce samorządu terytorialnego ważne jest, by możliwość realizacji inicjatyw lokalnych oraz zasady wnioskowania o nie były upublicznione. Powinno to nastąpić zarówno poprzez informatory urzędowe (strona www, BIP, tablice ogłoszeń), informacje w lokalnych mediach, jak i poprzez dotarcie do organizacji pozarządowych, które mogą być skutecznym przekaźnikiem tego typu informacji do mieszkańców.

Czy samorząd przekazuje pieniądze na inicjatywę lokalną?

Nie. W odróżnieniu od zlecania realizacji zadań publicznych organizacjom pozarządowym, w przypadku inicjatywy lokalnej nie ma przepływów finansowych od strony jednostki samorządu terytorialnego do wnioskodawców. W ramach umowy może być przewidziana partycypacja finansowa wnioskodawców w realizacji inicjatywy. W takim przypadku środki przekazywane są w przeciwną stronę – wnioskodawcy wpłacają je na rachunek samorządu.
Nie oznacza to jednak, że samorząd nie musi zabezpieczyć w budżecie określonych środków na tego typu działania. Sensem inicjatywy lokalnej jest jej wspólna realizacja. Wnioskodawcy zobowiązują się do świadczeń pieniężnych, rzeczowych lub pracy społecznej. Samorząd zaś może użyczyć im rzeczy konieczne do wykonania inicjatywy. Często jednak koniecznością będzie finansowy udział samorządu w realizacji zadania. Aby w pełni zrealizować zadanie, do świadczeń wnioskodawców będzie należało dołożyć środki z budżetu jednostki samorządu. Nie trafią one do wnioskodawców, lecz do bezpośredniego realizatora zadania – na przykład firmy budującej wodociąg, wyłonionej zgodnie z prawem zamówień publicznych.

Jak samorząd wspiera inicjatywę lokalną?

Z przepisów Ustawy działalności pożytku publicznego i o wolontariacie wynika, że jedną z form wsparcia inicjatywy lokalnej jest użyczenie rzeczy koniecznych do wykonania zadania. W art. 19f, mowa jest o tym, że są one użyczane na czas trwania umowy – czyli realizacji zadania. Jednocześnie art. 19h, odwołując się w sprawach nieuregulowanych w Ustawie o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie do kodeksu cywilnego, wskazuje, że strony mają większą swobodę w umownym kształtowaniu swoich relacji i nie muszą się ograniczać wyłącznie do form wsparcia wymienionych we wcześniejszych artykułach.
Wsparciem inicjatywy, może być użyczenie mieszkańcom narzędzi niezbędnych do splantowania terenu pod lokalny park. W takim przypadku rzeczywiście zastosowanie ma wprost art. 19f ustawy – narzędzia są użyczane wyłącznie na określony czas realizacji zadnia – w tym przypadku na czas urządzania parku. Jeśli jednak przedmiotem inicjatywy jest utwardzenie lokalnej drogi, to wsparciem ze strony gminy może być przekazanie inicjatorom płyt drogowych, które ci, we własnym zakresie ułożą. W tym przypadku płyty są nie tyle użyczane, co udostępnione inicjatorom, stanowią one własność zarządcy drogi i po ułożeniu tą własnością pozostaną. Wkładem jednostki samorządu może być również usługa/świadczenie rzeczowe. Organizując w tym trybie festyn, samorząd może zapewnić scenę i nagłośnienie, będące własnością samorządowego domu kultury. Dzięki temu inicjatorzy działania będą mogli zrealizować program artystyczny, nie ponosząc kosztów wynajmu sceny i obsługi festynu. Jak widać z powyższych przykładów sensem inicjatywy lokalnej jest składanie zasobów znajdujących w dyspozycji stron w celu efektywnej realizacji zadania publicznego.
Formuła inicjatywy lokalnej, nie wyklucza również współfinansowania realizacji zadania. W takim przypadku po stronie inicjatorów może się pojawić dowolny wkład własny (praca społeczna, świadczenia pieniężne lub rzeczowe), zaś po stronie samorządu podjęcie zobowiązania do sfinansowania nie pokrytej przez inicjatorów części zadania. Przykładem może być realizacja przez samorząd inwestycji na podstawie dokumentacji sporządzonej przez inicjatorów lub po prostu realizacji inwestycji, co do której inicjatorzy zobowiążą się do pokrycia 20% kosztów realizacji, pozostałe 80% pokryje samorząd. Inicjatorzy, w tej sytuacji wpłacają środki (w terminach określonych w umowie) na rachunek gminy. Całość środków jest wydatkowana zgodnie z prawem zamówień publicznych.

Co musi zrobić samorząd, aby mieszkańcy mogli skorzystać z inicjatywy lokalnej?

Aby mieszkańcy mogli skorzystać z inicjatywy lokalnej, samorząd (organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego) powinien uchwalić tryb i szczegółowe kryteria oceny wniosków o realizację zadania publicznego. Dokument taki może zawierać na przykład:
  • wymagania dotyczące wkładu pracy społecznej wnioskodawców w realizację inicjatywy lokalnej,
  • rodzaje świadczeń akceptowane jako wkład własny – ustawa wymienia pracę społeczną, świadczenia pieniężne lub rzeczowe, ale to rada ustali w uchwale, które z nich są dopuszczalne w danym samorządzie i jaki jest minimalny wymagany poziom partycypacji;
  • terminy składania wniosków o realizację inicjatywy lokalnej – może być to nieustanny nabór, w ramach którego wnioski są rozpatrywane na bieżąco przez organ wykonawczy, ale można też przyjąć formę swego rodzaju konkursu, w ramach którego wszystkie wnioski muszą wpłynąć w jednym czasie i na podstawie ustalonych kryteriów organ wykonawczy wybiera najlepsze;
  • forma wniosku – uchwała może określić, jakie elementy musi zawierać wniosek, może też przyjąć druki formularzy, na których wniosek musi być złożony, jeśli ma być rozpatrzony w trybie inicjatywy lokalnej;
  • kryteria oceny, do których mogą należeć na przykład: wielkość wkładu mieszkańców w realizację inicjatywy, liczebność grupy wnioskującej o realizację inicjatywy czy liczba beneficjentów realizowanego zadania. Kryterium oceny może być również sfera, w której zadanie jest realizowane. Dla jednej gminy priorytetem jest budowa sieci kanalizacyjnej, dla innej działania edukacyjne. Zgodność inicjatywy z priorytetami samorządu może być również kryterium oceny.
Wnioski ocenia burmistrz, prezydent lub inny organ wykonawczy jednostki samorządu terytorialnego. Bierze pod uwagę szczegółowe kryteria oceny (uchwalone wcześniej przez organ stanowiący) oraz to, czy zaproponowane przedsięwzięcie jest potrzebne społeczności lokalnej. Jeśli uzna, że tak – zawiera z wnioskodawcami umowę na czas określony o wykonanie inicjatywy lokalnej. Nie ma wzoru umowy o realizację inicjatywy lokalnej, powinny jednak zostać w niej opisane m.in. zobowiązania wnioskodawcy, które mogą polegać na świadczeniu pracy społecznej, na świadczeniach pieniężnych lub rzeczowych oraz zobowiązania samorządu, który może przekazać mieszkańcom rzeczy potrzebne do wykonania inicjatywy lokalnej (np. sprzęt budowlany potrzebny do remontu nawierzchni ulicy albo sadzonki do nasadzeń zieleni) – na podstawie umowy użyczenia, na czas trwania umowy. Dokumenty potrzebne do przeprowadzenia inicjatywy lokalnej (np. harmonogram prac i kosztorys) opracowują wspólnie organ wykonawczy jednostki samorządu terytorialnego i wnioskodawca. Szczegółowy podział obowiązków przy opracowywaniu tych dokumentów również będzie określony w umowie.
Przy realizacji inicjatywy lokalnej samorząd nie przekazuje wnioskującym mieszkańcom lub organizacjom dotacji (pieniędzy). Wspiera ich w inny sposób – rzeczowo, organizacyjnie. Jeśli samorząd przeznaczy na wykonanie inicjatywy lokalnej określone środki pieniężne, to nie trafią on do wnioskodawców. Zostaną wydane bezpośrednio przez organ wykonawczy zgodnie z prawem zamówień publicznych. Oznacza to jednak, że władze lokalne muszą przewidzieć w swoim budżecie środki na realizację takich zadań. Ponieważ trudno jest z wyprzedzeniem zaplanować, z jakimi inicjatywami mogą zgłosić się mieszkańcy (i jak kosztownymi) – możliwe, że w praktyce inicjatywy takie będą realizowane dopiero w kolejnym roku budżetowym. W takim przypadku warto zabiegać w samorządzie o wypracowanie takiego systemu, w którym mieszkańcy będą mieli szanse zgłosić swe inicjatywy przed ostatecznym uchwaleniem budżetu, tak, aby można było w nim uwzględnić wydatki związane z inicjatywami. Może to polegać na wyznaczeniu terminu na zgłaszanie takich inicjatyw na tyle wcześnie by ich konsekwencje finansowe uwzględnić w budżecie na kolejny rok. Inną możliwością jest zaplanowanie środków na lokalne inicjatywy w poszczególnych działach budżetu lub zaplanowanie w budżecie rezerwy celowej na realizację inicjatyw lokalnych.
W wyniku nowelizacji ustawy z 2011 r. z ustawy o pożytku wykreślono wskazanie dotyczące sposobu przekazania przez samorząd rzeczy na wykonanie inicjatywy lokalnej. Do tej pory art. 19f wskazywał, iż ma się to odbyć na podstawie umowy użyczenia. Obecnie, po tej nowelizacji, ustawa o pożytku nie definiuje żadnej obowiązkowej formy umowy.
Wyraź opinię 50 4

na skróty / spis treści