Co musi zrobić samorząd, aby mieszkańcy mogli skorzystać z inicjatywy lokalnej?

Aby mieszkańcy mogli skorzystać z inicjatywy lokalnej, samorząd (organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego) powinien uchwalić tryb i szczegółowe kryteria oceny wniosków o realizację zadania publicznego. Dokument taki może zawierać na przykład:

wymagania dotyczące wkładu pracy społecznej wnioskodawców w realizację inicjatywy lokalnej,

rodzaje świadczeń akceptowane jako wkład własny – ustawa wymienia pracę społeczną, świadczenia pieniężne lub rzeczowe, ale to rada ustali w uchwale, które z nich są dopuszczalne w danym samorządzie i jaki jest minimalny wymagany poziom partycypacji;

terminy składania wniosków o realizację inicjatywy lokalnej – może być to nieustanny nabór, w ramach którego wnioski są rozpatrywane na bieżąco przez organ wykonawczy, ale można też przyjąć formę swego rodzaju konkursu, w ramach którego wszystkie wnioski muszą wpłynąć w jednym czasie i na podstawie ustalonych kryteriów organ wykonawczy wybiera najlepsze;

forma wniosku – uchwała może określić, jakie elementy musi zawierać wniosek, może też przyjąć druki formularzy, na których wniosek musi być złożony, jeśli ma być rozpatrzony w trybie inicjatywy lokalnej;

kryteria oceny, do których mogą należeć na przykład: wielkość wkładu mieszkańców w realizację inicjatywy, liczebność grupy wnioskującej o realizację inicjatywy czy liczba beneficjentów realizowanego zadania. Kryterium oceny może być również sfera, w której zadanie jest realizowane. Dla jednej gminy priorytetem jest budowa sieci kanalizacyjnej, dla innej działania edukacyjne. Zgodność inicjatywy z priorytetami samorządu może być również kryterium oceny.

Wnioski ocenia burmistrz, prezydent lub inny organ wykonawczy jednostki samorządu terytorialnego. Bierze pod uwagę szczegółowe kryteria oceny (uchwalone wcześniej przez organ stanowiący) oraz to, czy zaproponowane przedsięwzięcie jest potrzebne społeczności lokalnej. Jeśli uzna, że tak – zawiera z wnioskodawcami umowę na czas określony o wykonanie inicjatywy lokalnej. Nie ma wzoru umowy o realizację inicjatywy lokalnej, powinny jednak zostać w niej opisane m.in. zobowiązania wnioskodawcy, które mogą polegać na świadczeniu pracy społecznej, na świadczeniach pieniężnych lub rzeczowych oraz zobowiązania samorządu, który może przekazać mieszkańcom rzeczy potrzebne do wykonania inicjatywy lokalnej (np. sprzęt budowlany potrzebny do remontu nawierzchni ulicy albo sadzonki do nasadzeń zieleni) – na podstawie umowy użyczenia, na czas trwania umowy. Dokumenty potrzebne do przeprowadzenia inicjatywy lokalnej (np. harmonogram prac i kosztorys) opracowują wspólnie organ wykonawczy jednostki samorządu terytorialnego i wnioskodawca. Szczegółowy podział obowiązków przy opracowywaniu tych dokumentów również będzie określony w umowie.

Przy realizacji inicjatywy lokalnej samorząd nie przekazuje wnioskującym mieszkańcom lub organizacjom dotacji (pieniędzy). Wspiera ich w inny sposób – rzeczowo, organizacyjnie. Jeśli samorząd przeznaczy na wykonanie inicjatywy lokalnej określone środki pieniężne, to nie trafią on do wnioskodawców. Zostaną wydane bezpośrednio przez organ wykonawczy zgodnie z prawem zamówień publicznych. Oznacza to jednak, że władze lokalne muszą przewidzieć w swoim budżecie środki na realizację takich zadań. Ponieważ trudno jest z wyprzedzeniem zaplanować, z jakimi inicjatywami mogą zgłosić się mieszkańcy (i jak kosztownymi) – możliwe, że w praktyce inicjatywy takie będą realizowane dopiero w kolejnym roku budżetowym. W takim przypadku warto zabiegać w samorządzie o wypracowanie takiego systemu, w którym mieszkańcy będą mieli szanse zgłosić swe inicjatywy przed ostatecznym uchwaleniem budżetu, tak, aby można było w nim uwzględnić wydatki związane z inicjatywami. Może to polegać na wyznaczeniu terminu na zgłaszanie takich inicjatyw na tyle wcześnie by ich konsekwencje finansowe uwzględnić w budżecie na kolejny rok. Inną możliwością jest zaplanowanie środków na lokalne inicjatywy w poszczególnych działach budżetu lub zaplanowanie w budżecie rezerwy celowej na realizację inicjatyw lokalnych.

W wyniku nowelizacji ustawy z 2011 r. z ustawy o pożytku wykreślono wskazanie dotyczące sposobu przekazania przez samorząd rzeczy na wykonanie inicjatywy lokalnej. Do tej pory art. 19f wskazywał, iż ma się to odbyć na podstawie umowy użyczenia. Obecnie, po tej nowelizacji, ustawa o pożytku nie definiuje żadnej obowiązkowej formy umowy.

Podstawa prawna

Ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. Nr 96, poz. 873 z późn. zm.), art. 19b -19g
Ustawa o zmianie ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie oraz niektórych innych ustaw z dnia 22 stycznia 2010 r. (Dz. U. Nr 28, poz. 146)