Co to jest samorząd terytorialny?

Samorząd terytorialny to ogół mieszkańców zamieszkujących określone terytorium. Tak więc, samorząd gminny to wszyscy mieszkańcy gminy, powiatowy to mieszkańcy powiatu, zaś samorząd wojewódzki to wspólnota wszystkich mieszkańców danego regionu. Wbrew temu co się powszechnie sądzi - samorząd to nie tylko radni albo urząd, lecz wszyscy obywatele, którzy tworzą z mocy prawa wspólnotę i względnie samodzielnie decydują o realizacji zadań wynikających z potrzeb tej wspólnoty na danym terytorium.

Samorząd jest swego rodzaju obowiązkową formą organizacji mieszkańców jakiegoś obszaru, mających wspólne interesy i potrzeby. Każda jednostka samorządu - 2478 miast i gmin, 314 powiatów oraz 16 województw - ma osobowość prawną i jest niezależnym podmiotem prawa. Co ważne, ustawy wyraźnie stwierdzają, że każdy z samorządów działa w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność.

Działalność samorządów jest pod względem legalności nadzorowana przez państwo (wojewodowie, premier, izby obrachunkowe, NIK), które może ingerować tylko w sytuacjach naruszania przez samorząd prawa. Niezależność samorządów podlega ochronie sądowej – mogą się one odwoływać od decyzji nadzorczych do sądów. Sądy rozstrzygają również spory kompetencyjne pomiędzy administracją samorządową i rządową oraz pomiędzy różnymi jednostkami samorządu terytorialnego.

Samorząd terytorialny jest najważniejszą formą samorządności rozumianej jako przesunięcie w obrębie administracji publicznej kompetencji do załatwiania pewnej grupy spraw - odebranie ich scentralizowanej administracji rządowej i powierzenie ich do samodzielnego rozwiązywania tej grupie społecznej, której te sprawy dotyczą. Samorządom na mocy ustaw powierzono wykonywanie zadań z zakresu administracji lokalnej i regionalnej.

Działanie samorządów wiąże się ze stosowaniem zasady subsydiarności (pomocniczości), która zakłada, że sprawowanie władzy publicznej powinno spoczywać w rękach instytucji najbliższych zainteresowanym obywatelom. Zadania i kompetencje oraz środki finansowe winny być przydzielane w pierwszej kolejności gminom. Nie należy jednostce wyższego rzędu (powiatowi, województwu) powierzać zadań, które mogą być wykonane przez jednostkę mniejszą. Przekazanie tych zadań na poziom wyższy (powiatu lub województwa) może nastąpić tylko wtedy, gdy ich wykonanie przekracza możliwości poziomu niższego (gminy). Administracja rządowa powinna więc zajmować się tylko tymi zadaniami, którym nie podołają samorządy żadnego z trzech szczebli. Dzięki wprowadzeniu tej zasady, obywatele znakomitą większość indywidualnych spraw z zakresu administracji publicznej załatwiają w swoich gminach i powiatach, a więc blisko swojego miejsca zamieszkania i za pośrednictwem władz, które sami wybierają.